O przestrzeni Kartezjusza, iluzji Tintoretta i nie tylko – we wrocławskim Muzeum Narodowym.
W miniony wtorek, 2. lutego 2026, studenci - uczestnicy konwersatorium „Malarstwo i filozofia baroku. Vermeer, Leibniz i inni”, prowadzonym przez Bogusława Pazia (prof. UWr), odbyli ostatnie swoje zajęcia w pięknych murach wrocławskiego Muzeum Narodowego. Wizyta tam była zwieńczeniem tematyki, jaką poruszano na poprzednich zajęciach m.in.: metafizyka światła, koncepcje perspektywy, Kartezjańska koncepcji przestrzeni i rzeczy materialnej, Malebranche’a teoria poznania zmysłowego, idee: iluminizmu i tenebryzmu, Ingardenowska koncepcja dzieła sztuki malarskiej (malowidło vs obraz etc.) Hoogstratena teoria iluzji, etc. Uczestnicy konwersatorium oglądali przez prawie trzy godziny zbiory sztuki malarskiej „Sztuka europejska od XV do XX wieku” na drugim piętrze muzeum.
To, co wcześniej było przedmiotem akademickiego przekazu, niekiedy ilustrowanego fotografiami z albumów lub przezroczami z rzutnika, teraz w muzeum in praesentia, czyli: naocznie i swoim głosem, przemawiało do uczestników konwersatorium. A przemawiało w obliczu dzieł wielkich malarzy, jak choćby: Cranacha, Tintoretta, Bruegla Młodszego, de Witte etc. Wrocławskie zbiory, choć nie są tak imponujące jak w niedalekim „Zwingerze” w Dreźnie, do którego przed niespełna dwoma laty pracownicy IF UWr odbyli dwudniową wycieczkę, czy w wiedeńskim „Kunsthistorisches Museum”, to jednak na miarę regionu są całkiem bogate. Regularnie są one uzupełniane wystawami czasowymi klasyków europejskiego malarstwa oraz autorów współczesnych. Na przykład: w ubiegłym roku przez całe lato do listopada prezentowano pojedyncze malowidła, liczne rysunki, miedzioryty Rubensa i jego śląskich naśladowców („Rubens in Silesia”). Wcześniej były prezentowane m.in. zbiory malarzy Młodej Polski, El Greca, holenderskich mistrzów XVII wieku i wiele innych.
Wśród studentów bezapelacyjnie największe zainteresowanie wzbudził obraz Pietera Bruegela Młodszego (1564 - 1638) "Pejzaż zimowy z łyżwiarzami i pułapką na ptaki" (1600) – najstarszego syna słynnego Pietera Bruegela Starszego (1530-1569), autora m.in. malowideł, które na stałe weszły do popkultury: "Wieża Babel" (1563) oraz "Walka postu z karnawałem" (1559). To ostatnie na wspomnianym konwersatorium omawiała pani Katarzyna Janków. Malowidło młodszego z malarzy wzbudziło uznanie stonowaniem przedstawionego pejzażu, a także dającymi się dość łatwo wskazać różnymi typami perspektywy, omawianymi na konwersatorium. Uwagę przykuwała ponadto subtelna kolorystyka, a nade wszystko oddane na malowidle szczegóły dotyczące łyżwiarzy na lodzie i oczywiście: pułapka na ptaki, która stała się przez chwilę przedmiotem sporu o jej realizm (zauważono pewien brak w jej przedstawieniu) . To wszystko do dziś przemawia swoim moralnym przesłaniem o niebezpieczeństwach życia (kruchy lód) i pułapkach czyhających w nim na tych, którzy nie wykazują zbytniej ostrożności. Przemawia tak samo sugestywnie dziś do młodych odbiorców, jak przeszło cztery wieki temu.
W czasie omawianej wizyty uwagę zwrócono na kilka innych malowideł – m.in. "Narcyza" włoskiego mistrza Szkoły Weneckiej – Tintoretta (właśc. Jacobo Comin 1518-1594). Malowidło było bardzo dobrą ilustracją techniki tworzenia iluzji realności. – W tym przypadku: złożonej iluzji przestrzeni nad i pod powierzchnią wody oraz iluzji odbicia na powierzchni wody. Zarazem było ono pretekstem do podjęcia kwestii Kartezjańskiej nauki o przestrzeni i poznaniu zmysłowym. Wreszcie – "Wnętrze kościoła w Delft" (1680) holenderskiego mistrza światła i przestrzeni, Emanuela de Witte (1617 – 1692), było swoistą kulminacją całego spotkania w muzeum. Bogactwo środków zastosowanych w malowidle, składających się na iluzję realności tego wnętrza (światło i światłocienie, perspektywa, geometria etc.), było tematem jego wspólnej analizy przez wykładowcę i zabierających głos studentów.
Warto zaznaczyć, że przez cały czas nie tylko dopisywały humory uczestnikom, ale nie brakowało wymiany zdań pomiędzy nimi i lekkiego poruszenia niektórymi malowidłami. Przed końcem spotkania wykładowca zgłosił propozycję wspólnego wyjazdu wiosną tego roku do wiedeńskiego „Kunsthistorisches Museum”, gdzie są m.in. największe na świecie zbiory dzieł Pietera Bruegel’a Starszego. Propozycja, która jest adresowana w wszystkich studentów Instytutu Filozofii, spotkała się z bardzo przychylnym odbiorem. Jest więc szansa, że będzie ciąg dalszy wspólnego obcowania z wielką sztuką późnego renesansu oraz baroku. Wizytę w Muzeum Narodowym zakończyła wspólna fotografia na schodach w jego wnętrzu.
Poniżej prezentujemy krótką relację zdjęciową z wizyty.
"Polemos" wokół Bruegela
***
Bruegel wzbudza zainteresowanie
***
"Pejzaż zimowy" P. Bruegela
***
"Wnętrze kościoła w Delft" E. de Witte